Chữ ‘Không’ trong Tâm kinh Bát Nhã




Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm kinh có thể coi là bộ kinh chứa đựng cốt lõi tinh túy nhất của đạo Phật. Cũng chính vì vậy, bộ kinh tuy ngắn nhưng hàm chứa ý nghĩa hết sức thâm sâu. Nếu coi Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm kinh là tâm điểm, trung tâm, trái tim của các loại kinh thì chữ ‘Không’ có thể gọi là trung tâm của trung tâm, trái tim của trái tim. Bởi chỉ cần “cảm” được từ ‘Không’ này thì có lẽ bạn đã tới được rất gần với trí tuệ Phật.

“Sắc chẳng khác Không, Không chẳng khác sắc.

Sắc tức là Không, Không tức là sắc”.

Người ta có thể nói cho nhau nghe câu kinh này một cách dễ dàng, thậm chí kiến giải cả được ngữ nghĩa. Song, để hiểu trọn vẹn ý nghĩa của nó thì ngôn ngữ không thôi là chưa đủ. Điều quan trọng chính là ở sự cảm nhận trong mỗi người. Cũng giống như khi bạn có một niềm vui, dù diễn tả nó bằng cách nào thì người nghe vẫn không hiểu hết ý nghĩa của niềm vui đó, trừ khi chính họ cũng tự trải qua. Trạng thái ‘Không’ mà bộ kinh Bát Nhã nhắc tới cũng vậy.

Trong toàn bộ bộ kinh, từ ‘Không’ là khó hiểu nhất, thâm sâu nhất. Thế nhưng, chính nó mới là từ đơn giản nhất. Sắc là gì, thọ là gì, tưởng, hành, thức nghĩa là như thế nào, ban đầu Chap phải nhờ tới sự giải thích của các thầy mới hiểu được. Thậm chí tới giờ, thi thoảng Chap vẫn lẫn lộn ý nghĩa của những từ này. Còn ‘Không’ thì chẳng cần phải tra cứu gì cả. Bởi ‘Không’ chỉ là ‘Không’ thôi. Nếu định nghĩa chính xác được ‘Không’ là gì thì như vậy ‘Không’ không còn là ‘Không’ nữa rồi. Vậy làm sao có thể hiểu được ‘Không’ thực sự mang ý nghĩa như thế nào? Các bạn hãy thử hình dung xem nhé!


Hãy tưởng tưởng bạn đang đi trên con đường mà mình vẫn đi học, đi làm, đi chợ mỗi ngày. Có rất nhiều xe cộ đi cùng chiều và ngược chiều với bạn. Thế nhưng, khi tập trung lái xe, bạn không để tâm vào những chiếc xe đi lướt qua mình, dù vẫn ý thức về sự tồn tại của chúng. Rõ ràng, những chiếc xe ấy có mặt bên bạn. Song đối với bạn, chúng chẳng có ý nghĩa gì, không có điều gì đọng lại trong tâm bạn về sự có mặt ấy. Trái lại, có những chiếc xe, vẫn là trong số những chiếc đang lướt qua ấy, lại khiến bạn chú ý đến. Xe này biển đẹp quá, xe kia sang trọng quá, cô gái lái chiếc xe kia thật xinh đẹp… Mỗi chiếc xe, bằng đặc điểm hay trạng thái nào đó mà tạo nên những suy nghĩ, hình ảnh, ấn tượng khác nhau trong tâm bạn, dù ít dù nhiều, dù thoáng qua hay đọng lại mãi.

“Sắc tức thị Không” nằm trong ý nghĩa của những chiếc xe đi qua bạn mà không gợi lên điều gì trong bạn. Những chiếc xe ấy cũng có đẹp, có xấu, màu sắc, hình dáng hay các đặc điểm nào đó để phân biệt với những chiếc xe khác. Vậy mà đối với bạn, điều đó đâu có ý nghĩa gì. Chúng chuyển động và lướt đi như một điều hết sức bình thường, như lẽ dĩ nhiên phải như vậy. Chiếc xe dù xấu đẹp ra sao cũng chẳng khiến bạn vướng bận, bởi tâm bạn không chấp vào điều ấy. Sự có mặt của chúng chỉ là có mặt mà thôi. “Sắc tức thị Không” chính là trạng thái ấy.

Nếu nói ‘Không’ nghĩa là sự vô nghĩa, không có ý nghĩa gì thì có lẽ sẽ dễ gây nhầm tưởng. Có nhiều khi, con người ta rơi vào trạng thái thấy mọi thứ trong cuộc sống trở nên vô nghĩa. Những việc ta làm và đang cố gắng hàng ngày dường như chẳng còn ý nghĩa gì nữa. Thay vì thấy nhẹ nhàng hơn, chúng ta lại thấy lòng nặng trĩu, bế tắc, mất phương hướng, nhẹ hơn thì cảm thấy u uất, chán nản. Cũng có những điều vì một lí do nào đó mà bạn thấy chúng không còn ý nghĩa đối với mình. Tất cả những trạng thái ấy vốn dĩ không thuộc về ý nghĩa của từ ‘Không’. Bởi lẽ, sự vô nghĩa của cuộc sống mà bạn cảm nhận lúc bấy giờ thực ra không hoàn toàn vô nghĩa. Nếu thật sự không còn ý nghĩa gì thì tại sao bạn vẫn nghĩ đến, vẫn để nó tạo nên cảm giác, trạng thái nào đó trong tâm bạn? Rõ ràng, ý nghĩa của chúng đang biểu hiện qua sự nặng nề, chán nản của bạn đó thôi.

Đã là ‘Không’ thì phải là sự vô nghĩa một cách tuyệt đối, tới mức trong suốt, xuyên thấu, không có gì. Cũng giống như ý nghĩa của con số 0 vậy. Bất kỳ một con số nào cộng với 0 thì vẫn bằng chính nó, không thêm bớt, không thay đổi. Khi trải qua bất cứ điều gì mà lòng bạn không bị lay động, không bị ý nghĩ nào chi phối, dù tốt dù xấu, tiêu cực hay tích cực, bạn chỉ thấy điều đó biểu hiện như những gì nó vốn có, thì đó mới đúng là sự vô nghĩa dưới cách nhìn về tính ‘Không’. Điều này có được khi tâm ta không có sự vướng mắc, bám chấp hay bị cuốn vào những gì ta gặp gỡ và tiếp xúc. Tâm không dao động, mà tĩnh và trong như một tấm gương, thì sự phản chiếu của vạn vật lên nó là chân thực nhất, chỉ là chính nó mà thôi. Vậy sự thật là đâu có điều gì phức tạp như những gì ta vẫn thấy về cuộc đời.


‘Không’ vốn dĩ chỉ đơn giản như vậy nhưng tại sao không mấy ai hiểu được chữ ‘Không’ này, ngược lại còn thấy nó vô cùng khó hiểu và thâm sâu? Là do con người ta đã quen với sự phức tạp rồi, đơn giản quá có lẽ không quen, không chịu được :). ‘Sắc’ chẳng những không phải là ‘Không’, mà còn là ‘Sắc’ cộng thêm nhiều điều khác nữa. Tương tự như những chiếc xe mà chúng ta đã để tâm tới khi đi trên đường. Chẳng những chú ý tới những chi tiết của xe, người điều khiển xe, ta còn phát sinh những bình phẩm, đánh giá, suy tưởng trong đầu. “Biển xe đẹp thế kia, chắc là đắt tiền lắm đây”; “Cô này ăn mặc như vậy chắc là con gái nhà giàu rồi”, v.v… Vì nhiều lí do khác nhau, chúng ta để tâm mình rong ruổi, bám víu vào những điều ở bên ngoài. Ta bị cuốn vào nhiều vấn đề khác nhau, để rồi phát sinh phiền não, lo âu hay đắm chìm trong những điều đẹp đẽ và mơ tưởng xa vời. Bởi vậy, khả năng nhìn nhận mọi thứ một cách đơn giản và chân thực nơi mỗi người dần bị đánh mất đi. Tính ‘Không’ của vạn vật vì thế đã bị chôn vùi, che lấp dưới hàng ngàn, hàng vạn lớp suy tưởng của tâm trí. Bảo sao nó không “thâm sâu” được chứ?

‘Không’ không có nghĩa là phủ nhận, chối bỏ, coi như không có, mà ngược lại, ‘Không’ mang nghĩa của sự tỉnh thức, ý thức hoàn toàn sự có mặt của một điều gì đó. Song thay vì bám chấp vào, đặt lên đó quan điểm, đánh giá, thái độ của mình, chúng ta ghi nhận một cách bình thản, như những gì mà nó vốn phải xảy ra, vốn phải có mặt như vậy. Bạn làm việc gì cũng để tâm trọn vẹn vào điều đó. Lái xe thì chỉ chú tâm lái xe. Nhìn ngắm thì chỉ nhìn ngắm, ghi nhận những gì mình thấy được nhưng không bình luận hay phán xét thêm. Điều gì qua rồi thì không bận tâm tới nữa. Bạn nghĩ xem, nếu có thể thấy mọi thứ “không có ý nghĩa gì” theo cách đó vậy có phải tâm bạn đã vượt thoát khỏi những vướng mắc đời thường rồi đó sao?

Chữ ‘Không’, nếu cứ đem mổ xẻ, phân tích hay cố gắng dùng một ngôn từ nào đó để diễn giải thì hẳn chúng ta càng dễ mắc kẹt vào ý nghĩa vốn dĩ vô cùng đơn giản của nó. Hẳn nhiên, sẽ chẳng ai thực sự hiểu được ‘Không’ là trạng thái như thế nào nếu không tự mình trải nghiệm. Dùng một hình ảnh thực tiễn để biểu đạt cho trạng thái này có lẽ cũng chưa chắc đã giúp bạn hình dung được trọn vẹn. Nhưng bằng cách này hay cách khác, nếu hiểu được phần nào ý nghĩa của từ ‘Không’, chắc hẳn chúng ta sẽ biết mình cần làm gì tiếp. Vì vô minh và thói quen bám chấp mà chúng ta tự che lấp đi khả năng nhìn mọi thứ theo đúng bản chất thật, theo tính ‘Không’ của chúng. Hiểu được ‘Không’ vốn dĩ đơn giản tới mức nào, ta sẽ phải tìm cách xả bỏ những gì mà ta khoác lên những điều mình gặp phải hay tiếp xúc hàng ngày. Hình thành ý thức nhìn vạn vật như nó đang là, như chính những gì nó biểu hiện, không yêu ghét, không thêm bớt, không vướng mắc, thì tự nhiên tâm ta sẽ được giải phóng khỏi mọi hỉ nộ ái ố trong đời và thấy mọi thứ biểu hiện theo đúng tính ‘Không’ của chúng.

Bạn có cho rằng đức Phật khi xưa cũng xô bồ, náo nhiệt như chúng ta hiện tại hay luôn toát lên vẻ từ tốn, trang nghiêm, từ bi và phúc hậu? Đức Phật có cần làm những việc để thỏa mãn ham muốn cá nhân hay thể hiện và chứng minh bản thân mình? Có ai đã bao giờ tự hỏi những rối ren trong đầu mình, trong tâm mình phải chăng chỉ do mình đang phức tạp hóa lên hay vì không thể buông xuống? Thực tế những điều đơn giản, tới mức không gì có thể đơn giản hơn được nữa, mới thực chứa đựng chân lý, trí tuệ bát nhã thâm sâu, mà lẽ ra bất cứ ai cũng có thể dễ dàng hiểu được và đón nhận. Hiểu về ‘Không’, thực hành ‘Không’ để sống trong trạng thái ‘Không’, đó là tất cả những gì chúng ta cần làm nếu muốn có một đời sống tự do và an lạc.

Chap Zen
Nguồn: Hoitho.vn


Người có tâm CHIA SẺ những điều tốt đẹp đến với mọi người, phước báu là không thể nghĩ bàn. Đừng chần chừ gì thêm, bấm chia sẻ ngay bài viết này đến với mọi người!

Bấm KHUYÊN DÙNG để tham gia TÙY DUYÊN trên facebook